Si u themelua Durrësi në antikitet?

Si nisi qyteti antik?

Durrësi antik nisi si një koloni greke me emrin Epidamnos, në bregdetin ku jetonin taulantët ilirë. Kolonët erdhën nga Korkyra, ishulli që sot e njeh si Korfuz, me pjesëmarrje edhe nga Korinti. Burimet e vendosin themelimin në fund të shekullit VII para erës sonë. Viti 627 para erës sonë është data tradicionale, por duhet ta lexosh si datim të përafërt.

Këtu, fjala koloni përshkruan një vendbanim të ri që krijuan njerëz të ardhur nga qytete greke. Ata sollën lidhjet dhe traditat e bashkësive të tyre. Megjithatë, themelimi i kolonisë nuk do të thotë se historia e banimit në gjithë zonën nisi atëherë. Bregdeti kishte popullsinë dhe marrëdhëniet e veta vendase.

Kush e organizoi themelimin dhe sa e sigurt është data?

Historiani antik Tukididi e përshkruan Epidamnosin si koloni të Korkyrës. Ai thotë se udhëheqësi i themelimit ishte Faliu, i njohur në përkthimet anglisht si Phalius, nga Korinti. Sipas tij, korkyrasit e ftuan nga qyteti amë, duke ndjekur një zakon të vjetër. Në themelim morën pjesë edhe korintas dhe kolonë të tjerë dorë.

Ky rrëfim shpjegon pse burimet përmendin bashkë Korkyrën dhe Korintin. Korkyra kishte rolin kryesor në ngritjen e kolonisë, ndërsa Korinti dha udhëheqësin dhe një pjesë të kolonëve. Prandaj, kur lexon për themeluesit, mbaj parasysh rolet e ndryshme të këtyre qyteteve.

Për datën nevojitet më shumë kujdes. Studimi i projektit arkeologjik rajonal të Durrësit, botuar në revistën Hesperia, shpjegon se vazhdimi i kronikës së Eusebit nga Jeronimi e vendos themelimin në vitin 627 para erës sonë. Vetë teksti i Eusebit jep një datim pak më të vonë. Kjo është arsyeja pse formulimi «rreth vitit 627» shmang një saktësi që burimet nuk e garantojnë.

Çfarë roli kishte mjedisi ilir?

Tukididi i identifikon fqinjët e Epidamnosit si taulantë, një popull ilir. Pra, kolonia greke u krijua brenda një mjedisi vendas ilir. Këto të dhëna përshkruajnë anë të ndryshme të së njëjtës histori: prejardhjen e kolonëve dhe popullsinë e krahinës përreth.

Pozita bregdetare dhe toka pjellore ndihmuan zhvillimin e qytetit. Deti i hapte rrugë lëvizjes dhe shkëmbimeve, ndërsa afërsia me brendësinë e lidhte me bashkësitë vendase. Për të kuptuar rritjen e tij, shiko bashkë portin dhe krahinën përreth.

Marrëdhëniet me fqinjët përfshinë edhe përplasje e aleanca. Tukididi tregon se, gjatë konflikteve të mëvonshme brenda qytetit, aristokratët e dëbuar u bashkuan me vendasit kundër atyre që kishin mbetur në Epidamnos. Ky episod tregon ndërthurjen e politikës së qytetit me botën përreth. Ai nuk provon se si u zhvillua vetë themelimi.

Çfarë dallimi ka mes Epidamnosit dhe Dyrrhachionit?

Epidamnos është emri që përdor Tukididi. Në tekste latine mund të hasësh trajtën Epidamnus. Dyrrhachion është një tjetër emër i lashtë i lidhur me qytetin; trajta latine është Dyrrhachium. Gjeografi Straboni shkruan se Epidamnosi në kohën e tij quhej Dyrrhachium, njësoj si gadishulli ku ndodhej.

Emrat lidhen kështu me të njëjtën qendër historike, por mos i trajto si etiketa që ndryshuan në një çast të dokumentuar mirë. Burimet nuk e sqarojnë plotësisht kalimin nga njëri përdorim te tjetri. Edhe hollësitë për shtrirjen e vendbanimit të hershëm kërkojnë kujdes. Një emër tjetër, më vete, nuk dëshmon një themelim të dytë.

Kur lexon këtë histori, dallo edhe emrat e lashtë nga identitetet kombëtare të sotme. «Koloni greke» tregon prejardhjen dhe organizimin e themeluesve; «mjedis ilir» tregon krahinën dhe popullsinë vendase. Asnjëri përshkrim nuk mjafton për t'u caktuar banorëve të antikitetit një kombësi të sotme.