Pse u bë Voskopoja një qendër e rëndësishme kulturore?

Si e ushqeu tregtia jetën kulturore?

Voskopoja u bë një qendër e rëndësishme kulturore gjatë shekullit XVIII sepse bashkoi tregtinë e zhvilluar me mbështetjen për arsimin dhe librin. Tregtarët dhe zejtarët krijuan pasuri, ndërsa bashkësia mbështeti shkollat dhe institucionet kulturore. Akademia e Re, biblioteka dhe shtypshkronja i dhanë qytetit ndikim përtej krahinës së vet.

Për ta kuptuar këtë zhvillim, shiko lidhjen mes punës dhe dijes. Ekonomia vendëse mbështetej te blegtoria, përpunimi i leshit dhe zejet. Tregtarët zgjeruan veprimtarinë drejt tregjeve ballkanike dhe evropiane. Ata udhëtonin për punë, por sillnin edhe njohuri dhe përvoja nga jashtë.

Esnafet, pra bashkimet e zejtarëve sipas profesionit, morën pjesë edhe në jetën shoqërore. Studimet përmendin mbështetjen e tyre për shkollimin e fëmijëve me pak të ardhura. Kështu, një pjesë e pasurisë tregtare ndihmoi drejtpërdrejt përhapjen e arsimit.

Çfarë sollën Akademia e Re dhe shtypshkronja?

Voskopoja kishte traditë shkollore përpara kulmit të zhvillimit të saj. Në vitin 1744, shkolla vendëse u zgjerua dhe mori emrin Akademia e Re. Ajo tërhoqi mësues dhe nxënës nga vise të tjera dhe e lidhi qytetin me një hapësirë më të gjerë arsimore.

Mësimi zhvillohej në greqisht. Arsimi lidhej me traditën ortodokse, por përfshinte edhe dijen përtej teksteve fetare. Në këtë mjedis qarkullonin njohuri filozofike dhe shkencore, krahas studimit të autorëve të lashtë. Kjo e lidhi Voskopojën me përhapjen e ideve të Iluminizmit në Ballkan.

Biblioteka u jepte mësuesve dhe nxënësve mundësi të përdornin libra të ndryshëm. Studimi i Panajot Barkës përshkruan një përmbledhje që përfshinte autorë të lashtësisë, vepra teologjike dhe mendim bashkëkohor. Pra, vlera e saj qëndronte edhe te larmia e dijes që ofronte.

Shtypshkronja plotësonte këtë mjedis të librit. Ajo botonte në greqisht dhe ndihmonte qarkullimin e teksteve. Burimet japin data të ndryshme për fillimin e punës së saj, ndaj një vit i vetëm kërkon kujdes. Edhe cilësimet si shtypshkronja «e parë në Ballkan» duhen trajtuar me rezervë, sepse varen nga gjuha dhe hapësira që merr në shqyrtim autori.

Një qytet me gjuhë dhe prejardhje të ndryshme

Popullsia arumune, e njohur edhe si vllahe, zinte një vend qendror në jetën e Voskopojës. Tregtia dhe shkollat sillnin gjithashtu njerëz me prejardhje të ndryshme. Në këtë mjedis takoheshin arumanishtja, shqipja, greqishtja dhe bullgarishtja.

Përdorimi i greqishtes në shkollë dhe në botime nuk do të thotë se të gjithë banorët kishin të njëjtën gjuhë amtare. Për ta lexuar saktë këtë histori, dallo gjuhën e arsimit nga përkatësia e banorëve. Besimi ortodoks krijonte lidhje të përbashkëta, ndërsa jeta e përditshme ruante larminë gjuhësore.

Numri i banorëve mbetet i diskutueshëm. Studimet përsërisin vlerësime që ndryshojnë shumë dhe disa autorë i quajnë të ekzagjeruara. Prandaj, mos i merr shifrat e mëdha që qarkullojnë si një regjistrim të sigurt. Rëndësinë e qytetit e tregojnë më qartë rrjetet tregtare dhe institucionet e tij sesa një numër i pasigurt banorësh.

Pse ra rëndësia e Voskopojës?

Rënia nuk erdhi nga një ngjarje e vetme. Sulmet dhe plaçkitjet e vitit 1769 shënuan një goditje të rëndë. Shkatërrimet e mëvonshme dhe pasiguria nxitën largimin e banorëve. Qyteti humbi gradualisht njerëzit dhe burimet që mbanin gjallë tregtinë dhe institucionet.

Studimi i Ewa Kocój përshkruan shpërnguljen e tregtarëve drejt Beratit, Korçës dhe qendrave më të largëta evropiane. Largimi i tyre dobësoi bazën ekonomike të Voskopojës. Qyteti nuk e rifitoi më rolin e dikurshëm, ndërsa kishat dhe gjurmët e trashëgimisë së tij dëshmojnë ende lidhjen mes begatisë, arsimit dhe kulturës.