Kush ishin ilirët dhe ku jetonin?

Kush ishin ilirët dhe ku jetonin?

Ilirët ishin popullsi të lashta që jetonin në Ballkanin perëndimor, përgjatë bregut lindor të Adriatikut dhe në brendësi të gadishullit. Grekët dhe romakët përdornin emrin ilirë për fise dhe bashkësi të ndryshme. Këto nuk përbënin vazhdimisht një shtet të vetëm me kufij të qëndrueshëm.

Për t’i vendosur në hartën e sotme, mendo për Shqipërinë, Malin e Zi dhe pjesë të Kroacisë, Bosnjë-Hercegovinës e Kosovës. Megjithatë, kuptimi i emrit ndryshonte sipas autorit dhe periudhës. Prandaj, mos e lexo një hartë të Ilirisë si hartën e një shteti modern.

Studiuesit dallojnë mes bashkësive vendëse dhe emrave të përgjithshëm që u dhanë shkrimtarët e jashtëm. Një emërtim i përbashkët në një tekst antik nuk dëshmon vetvetiu se të gjitha këto bashkësi kishin të njëjtën gjuhë, zakone ose vetëdije për përkatësinë e tyre.

Fiset dhe mbretëritë më të njohura

Në burimet për ilirët ndesh emra si ardianët, taulantët, dardanët dhe liburnët. Ardianët lidhen me një mbretëri të fuqishme të Adriatikut jugor. Taulantët jetonin në pjesë të Shqipërisë së sotme, dardanët në brendësi, përfshirë Kosovën e sotme, ndërsa liburnët më në veri, pranë bregdetit të Kroacisë.

Këto bashkësi kishin interesa dhe udhëheqës të ndryshëm. Herë luftonin me fqinjët, herë krijonin aleanca. Kur lexon për një “mbretëri ilire”, kontrollo cilën mbretëri dhe cilën periudhë përshkruan teksti: sundimi i një mbreti nuk përfshinte domosdoshmërisht të gjitha fiset që autorët quanin ilire.

Agroni dhe Teuta janë ndër figurat më të njohura. Agroni forcoi pushtetin e mbretërisë së ardianëve. Pas vdekjes së tij, Teuta drejtoi mbretërinë si regjente për trashëgimtarin e mitur. Veprimtaria detare dhe përplasjet për kontrollin e Adriatikut e sollën këtë mbretëri në konflikt me Romën.

Çfarë tregojnë qytetet dhe gërmimet?

Historia ilire përfshin edhe qytete, ndërtime mbrojtëse dhe lidhje kulturore. Gërmimet në Bushat, pranë Shkodrës, kanë zbuluar një vendbanim me mure të mëdha guri. Studiuesit e vendosin zhvillimin e tij në të njëjtin kontekst me lulëzimin e qendrave të afërta të Shkodrës dhe Lezhës.

Enët prej balte, amforat dhe mënyrat e ndërtimit tregojnë ndikime greke në këtë zonë. Këto gjetje ndihmojnë për të kuptuar jetën përtej rrëfimeve për mbretërit dhe betejat. Ato tregojnë gjithashtu se bashkësitë vendëse merrnin ide dhe sende nga fqinjët.

Megjithatë, një objekt i ngjashëm në vende të ndryshme nuk mjafton për të përcaktuar gjuhën ose përkatësinë e banorëve. Lexoji dëshmitë arkeologjike së bashku me burimet e shkruara dhe me kufizimet e secilës.

Si i pushtoi Roma?

Pushtimi romak ndodhi me etapa. Lufta e parë iliro-romake nisi në vitin 229 para erës sonë, gjatë sundimit të Teutës. Pas humbjes, ajo pranoi kushte që kufizuan fuqinë e mbretërisë. Roma vazhdoi ndërhyrjet në rajon edhe më pas.

Në vitin 168 para erës sonë, romakët mundën mbretin Gent dhe i dhanë fund mbretërisë së tij. Kjo datë nuk shënon pushtimin e menjëhershëm të çdo bashkësie ilire. Roma vazhdoi fushatat në territore të tjera dhe shtypi më vonë kryengritje të mëdha. Me kohën, sundimi romak ndryshoi administrimin dhe jetën e rajonit.

Çfarë lidhjeje kanë me shqiptarët?

Prejardhja e shqiptarëve nga ilirët është një hipotezë e rëndësishme në studimet historike dhe gjuhësore. Vendndodhja e popullsive të lashta e bën të arsyeshme shqyrtimin e kësaj lidhjeje. Por afërsia gjeografike nuk mjafton për të provuar një vijë të drejtpërdrejtë prejardhjeje gjuhësore.

Pengesën kryesore e krijojnë dëshmitë e pakta për ilirishten. Studiuesit mbështeten kryesisht te emrat e njerëzve, vendeve dhe disa fjalë të ruajtura. Shqipja është gjuhë indoevropiane më vete, por lidhja e saj e saktë me gjuhët e lashta të Ballkanit mbetet e diskutuar. Dalloje një hipotezë të mundshme nga një përfundim i provuar plotësisht.