Pse Berati është në listën e UNESCO-s?

Pse UNESCO e përfshiu Beratin?

Berati është në Listën e Trashëgimisë Botërore sepse ruan një shembull të rrallë të qytetit historik ballkanik, me arkitekturë karakteristike të periudhës osmane dhe gjurmë më të hershme. UNESCO vlerëson banesat tradicionale, organizimin e qytetit dhe dëshminë e bashkëjetesës së komuniteteve të ndryshme fetare e kulturore.

Vlera qëndron te tërësia e qendrës historike. Shtëpitë, lagjet, fortifikimet dhe ndërtesat fetare tregojnë së bashku si është zhvilluar jeta qytetare. Kur e sheh Beratin nga kjo anë, kupton pse vëmendja shkon përtej pamjes së fasadave: rëndësi ka edhe lidhja mes ndërtesave, terrenit dhe mënyrës së jetesës.

UNESCO e mbështet regjistrimin te kriteret (iii) dhe (iv). I pari lidhet me dëshminë e traditave kulturore dhe jetës së komuniteteve. I dyti lidhet me shembujt e rëndësishëm të arkitekturës dhe organizimit të qytetit që pasqyrojnë periudha të historisë.

Si lidhet statusi i Beratit me Gjirokastrën?

Gjirokastra hyri në listë në vitin 2005. Në vitin 2008, regjistrimi u zgjerua për të përfshirë edhe qendrën historike të Beratit. Emri i pasurisë së përbashkët është Qendrat historike të Beratit dhe Gjirokastrës. Pra, data e hyrjes së Beratit është 2008, edhe kur në faqen e përbashkët të UNESCO-s sheh vitin 2005 si datë fillestare.

Qendrat historike plotësojnë njëra-tjetrën. Gjirokastra pasqyron veçanërisht banesat e pronarëve të mëdhenj të tokave, përfshirë shtëpitë me karakter kullash. Berati tregon më shumë jetën e një qyteti zejtarësh dhe tregtarësh. UNESCO i vlerëson bashkë sepse dëshmojnë forma të ndryshme të shoqërisë dhe banimit në Ballkan.

Kur lexon se Berati është qytet i UNESCO-s, mbaj parasysh këtë dallim: regjistrimi përfshin qendrën historike brenda kufijve të përcaktuar. Ai nuk nënkupton se çdo ndërtesë e qytetit modern ka të njëjtin status.

Çfarë rëndësie kanë Kalaja, Mangalemi dhe Gorica?

Vlerësimi i ICOMOS-it, organit këshillimor për trashëgiminë kulturore, e përshkruan qendrën historike përmes Kalasë, Mangalemit dhe Goricës. Këto pjesë tregojnë lidhjen mes vendbanimit të fortifikuar, banesave në shpat dhe lumit Osum.

• Kalaja: përfaqëson pjesën më të vjetër të qytetit. Brenda zonës së fortifikuar gjenden banesa dhe kisha që dëshmojnë vazhdimësinë e jetës aty.
• Mangalemi: shtrihet rrëzë kodrës së Kalasë. Banesat ngrihen në tarraca nga lumi drejt shpatit dhe formojnë një tërësi të lidhur me terrenin.
• Gorica: ndodhet në bregun jugor të Osumit. Lagjja dhe fortifikimi i saj përbëjnë pjesën historike përballë kodrës së Kalasë.

Nëse i vështron këto lagje së bashku, dallon si i janë përshtatur ndërtimet luginës. Pozicioni i shtëpive dhe marrëdhënia mes tyre ndihmojnë të kuptosh organizimin e qytetit.

Çfarë e bën të veçantë arkitekturën?

Sipas UNESCO-s, banesat tradicionale që karakterizojnë qendrën e Beratit datojnë kryesisht nga fundi i shekullit XVIII dhe shekulli XIX. Ato përshtatin traditën e banimit ballkanik me nevojat e qytetit. Shtrirja kryesisht horizontale, vendosja në nivele mbi shpat dhe shfrytëzimi i dritës së ditës janë tipare të rëndësishme.

Ndërtesat fetare shtojnë shtresa të tjera historike. Kishat bizantine dhe xhamitë e periudhës osmane dëshmojnë praninë e traditave të ndryshme. UNESCO thekson veçanërisht vazhdimësinë e traditës së krishterë ortodokse krahas ndikimeve islame.

Për ta kuptuar vlerën e Beratit, shiko marrëdhënien mes shtëpive, rrugëve, monumenteve dhe peizazhit. Pikërisht këtë lidhje synon të ruajë statusi i trashëgimisë botërore. Ruajtja e ndërtesave dhe e karakterit të lagjeve mban të lexueshme historinë që ato tregojnë.