Çfarë është iso-polifonia shqiptare?

Një traditë e këndimit me shumë zëra

Iso-polifonia shqiptare është një mënyrë tradicionale e të kënduarit në grup, e lidhur sidomos me Shqipërinë e Jugut. Në të, këngëtarët ndërthurin zëra me role të ndryshme. Zërat solistikë zhvillojnë melodinë, ndërsa një grup këngëtarësh mban ison, tingullin e përbashkët që i shoqëron.

Kur e dëgjon, ndiq marrëdhënien mes këtyre zërave. Njëri nis këngën, një tjetër i përgjigjet dhe grupi krijon mbështetjen zanore. Pikërisht ky bashkëveprim i jep këngës formën e saj. Fjala iso emërton këtë shoqërim të përbashkët, një nga tiparet dalluese të traditës.

Iso-polifonia zë vend në kulturën muzikore të Labërisë, Toskërisë, Myzeqesë dhe Çamërisë. Këngëtarët e këtyre krahinave ruajnë mënyra të ndryshme interpretimi. Prandaj, kur dëgjon grupe nga zona të ndryshme, mund të dallosh ndryshime në melodi, ritëm dhe në mënyrën si mbahet isoja.

Çfarë bëjnë marrësi, kthyesi dhe isoja?

Për ta kuptuar më lehtë një këngë, fillo duke dalluar rolet kryesore. Emërtimet tregojnë se çfarë bën secili këngëtar brenda grupit:

• Marrësi nis këngën dhe këndon vijën kryesore melodike. Ai është zëri që e merr këngën.
• Kthyesi i përgjigjet marrësit dhe ndërthur me të një vijë tjetër melodike.
• Mbajtësit e isos këndojnë së bashku shoqërimin zanor mbi të cilin mbështeten solistët.

Në këngën labe me katër zëra merr pjesë edhe hedhësi. Ai shton një rol tjetër solistik. Kur flasim për katër zëra, numërojmë pjesët muzikore; ison mund ta mbajnë disa këngëtarë së bashku. Kështu, numri i pjesëve dhe numri i njerëzve në grup mund të ndryshojnë.

Edhe isoja ndryshon sipas traditës vendore. Në këndimin tosk, këngëtarët e mbajnë të vazhdueshme, zakonisht me zanoren «e». Ata marrin frymë me radhë për të ruajtur tingullin. Në këndimin lab, isoja mund të ndjekë edhe ritmin dhe fjalët e këngës. Dëgjoje veçmas këtë shtresë për ta dalluar më qartë ndryshimin.

Kur e njohu UNESCO-ja?

UNESCO-ja e shpalli iso-polifoninë popullore shqiptare Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit në vitin 2005. Më pas, në vitin 2008, e përfshiu në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit.

Këto data shënojnë hapa të ndryshëm të njohjes ndërkombëtare. Nëse kërkon vitin e përfshirjes në Listën Përfaqësuese, përgjigjja është 2008. Viti 2005 lidhet me shpalljen e mëparshme si kryevepër.

Këtu, trashëgimia përfshin këngët, mënyrat e interpretimit dhe dijet që këngëtarët përcjellin te të tjerët. Për ta ruajtur traditën, duhet të vazhdojnë si këndimi, ashtu edhe mësimi i tij. Një regjistrim ruan një interpretim; këngëtarët mbajnë gjallë praktikën.

Ku mund ta dëgjosh ende?

Iso-polifonia vazhdon të këndohet në qytete dhe fshatra të jugut. Ndër zonat ku praktikohet janë Vlora, Tepelena, Gjirokastra, Saranda, Mallakastra, Fieri, Berati, Përmeti, Skrapari dhe Korça. Kjo shtrirje përfshin tradita vendore me veçoritë e tyre.

Mund ta dëgjosh në veprimtari folklorike dhe festa vendore, përfshirë Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës. Tradita lidhet gjithashtu me dasma, festa fetare dhe raste të tjera të jetës së bashkësisë. Krahas burrave, edhe gratë e praktikojnë këtë këndim.

Nëse dëshiron ta njohësh nga afër, ndiq një interpretim të plotë. Dallo fillimisht marrësin, pastaj përgjigjen e kthyesit dhe më pas ison. Kjo mënyrë dëgjimi të ndihmon të kuptosh si bashkëpunojnë këngëtarët dhe si ndërtohet kënga nga zëra të ndryshëm.